Stojąc dziś na Oksywiu lub w rejonie Babich Dołów, łatwo patrzeć przede wszystkim na morze i współczesną Gdynię. Tymczasem we wrześniu 1939 roku ten sam teren był miejscem ciężkich walk, odwrotu i ostatniego oporu Lądowej Obrony Wybrzeża. Poniżej porządkuję przebieg obrony Kępy Oksywskiej, wyjaśniam jej znaczenie oraz podpowiadam, które miejsca pamięci i atrakcje warto zobaczyć podczas historycznej wycieczki.
Najważniejsze fakty o walkach na Kępie Oksywskiej
- Walki trwały do 19 września 1939 roku i były ostatnim etapem obrony Gdyni na lądzie.
- Kępą dowodził płk Stanisław Dąbek, podporządkowany dowództwu Lądowej Obrony Wybrzeża.
- Teren nie miał rozbudowanych umocnień żelbetowych, dlatego obrona opierała się głównie na polowych stanowiskach i artylerii.
- Najważniejsze miejsca pamięci znajdują się w Babich Dołach, na Oksywiu i na cmentarzu wojennym w Redłowie.
- Najlepszym uzupełnieniem spaceru jest wizyta w Muzeum Marynarki Wojennej w Gdyni.
Dlaczego Kępa Oksywska była tak ważna
Kępa Oksywska to wyniesiony teren na północ od Gdyni, obejmujący między innymi Oksywie, Obłuże i rejon Babich Dołów. W 1939 roku miała około 40 km² powierzchni i górowała nad okolicą, co dawało dobre warunki do obserwacji oraz prowadzenia ognia. Jednocześnie jej odkryty charakter ułatwiał niemieckiemu lotnictwu i artylerii prowadzenie ostrzału.
Znaczenie tego obszaru wynikało z położenia. Kępa osłaniała podejścia do portu wojennego i Gdyni, a po utracie kolejnych pozycji na Pomorzu stała się jednym z ostatnich miejsc, gdzie polskie oddziały mogły prowadzić zorganizowaną walkę. Nie była więc oderwaną od reszty wydarzeń wyspą, lecz częścią większego systemu obrony wybrzeża obejmującego Gdynię, Hel i Westerplatte.
Dowództwo polskie zdawało sobie sprawę, że utrzymanie całego wybrzeża będzie bardzo trudne. Główne siły Marynarki Wojennej przeniesiono na Hel, natomiast obrona lądowa Gdyni i Kępy Oksywskiej przypadła pułkownikowi Stanisławowi Dąbkowi. Moim zdaniem właśnie ta decyzja najlepiej pokazuje, jaką rolę przypisywano Kępie: miała możliwie długo wiązać siły przeciwnika i opóźniać jego działania.
Jak przebiegała obrona we wrześniu 1939 roku
Pierwsze dni wojny przyniosły walki na całym Pomorzu. Niemcy nacierali na Gdynię z kilku stron, a polskie oddziały stopniowo cofały się na pozycje położone bliżej miasta i portu. Główne starcia o Kępę Oksywską rozpoczęły się w drugiej dekadzie września, gdy niemieckie oddziały próbowały wejść na płaskowyż od strony północnej, zachodniej i południowo-zachodniej.
| Data | Znaczenie |
|---|---|
| 1 września | Rozpoczęcie niemieckiej agresji i walk na polskim wybrzeżu. |
| 7 września | Kapitulacja Westerplatte, która pogorszyła sytuację polskiej obrony w rejonie Gdańska. |
| 14 września | Upadek Gdyni jako zorganizowanego punktu obrony miejskiej. |
| 10-19 września | Najcięższy etap walk na Kępie Oksywskiej. |
| 19 września | Ostateczne załamanie polskiej obrony na Kępie i śmierć płk. Dąbka. |
Przewaga niemiecka dotyczyła nie tylko liczebności. Niemcy dysponowali silniejszą artylerią, lotnictwem i możliwością prowadzenia ostrzału z morza. Polacy mieli między innymi baterie przeciwlotnicze kalibru 75 mm oraz dwudziałową baterię nadbrzeżną Canet kalibru 100 mm, ale brak ciężkich, stałych fortyfikacji mocno ograniczał możliwości obrony.
Po upadku Gdyni sytuacja obrońców stała się dramatyczna. Kępa była coraz bardziej izolowana, a kolejne pozycje polskie kurczyły się pod naporem przeciwnika. 19 września płk Dąbek, ciężko ranny podczas walk w rejonie Babich Dołów, popełnił samobójstwo, aby uniknąć niewoli. Wydarzenie to symbolicznie zamknęło historię zorganizowanej obrony tego fragmentu wybrzeża.
Nie sprowadzałbym jednak tej historii wyłącznie do losu jednego dowódcy. Walczyli tu żołnierze regularnych jednostek, marynarze, policjanci, funkcjonariusze Straży Granicznej oraz ochotnicy. Właśnie dlatego obrona Kępy Oksywskiej pozostaje ważna także jako opowieść o wysiłku całej lokalnej społeczności.
Ślady walk, które można zobaczyć w Gdyni
Dzisiejszy krajobraz Kępy jest mocno zmieniony, dlatego nie należy oczekiwać zachowanego pola bitwy z wyraźną linią okopów. Najcenniejsze są tu miejsca pamięci i punkty topograficzne, które pozwalają zrozumieć przebieg wydarzeń. Zwiedzanie ma bardziej charakter historycznego spaceru niż klasycznej wizyty w jednej zamkniętej atrakcji.
Babie Doły i pomnik obrońców
W rejonie Babich Dołów znajduje się Pomnik Obrońców Kępy Oksywskiej. To dobry punkt rozpoczęcia wycieczki, ponieważ przypomina o ostatnim etapie walk i pozwala spojrzeć na obszar, który w 1939 roku miał znaczenie strategiczne. W pobliskim lesie znajduje się także głaz wskazujący miejsce związane ze śmiercią płk. Dąbka.
Trzeba zachować ostrożność, bo nie wszystkie historyczne punkty są dobrze oznaczone, a część terenów może przylegać do obszarów wojskowych lub prywatnych. Nie wchodzę w takie miejsca bez wyraźnego oznakowania. Bezpieczeństwo i szacunek dla terenu są ważniejsze niż próba znalezienia każdego śladu umocnień.
Cmentarz wojenny w Redłowie
Cmentarz Wojenny w Redłowie nie leży bezpośrednio na Kępie, ale jest jednym z najważniejszych miejsc związanych z obroną Gdyni i wybrzeża. Spoczywają tam żołnierze polegli we wrześniu 1939 roku, a także płk Stanisław Dąbek. To miejsce ma zupełnie inny charakter niż pomnik w Babich Dołach: zamiast opowiadać o krajobrazie bitwy, pokazuje jej ludzką cenę.
Oksywie i cmentarz Marynarki Wojennej
Na Oksywiu warto zwrócić uwagę na historyczną zabudowę dzielnicy oraz cmentarz Marynarki Wojennej przy ulicy ks. A. Muchowskiego. Nie wszystkie obiekty, które mijamy, są bezpośrednimi pamiątkami walk z 1939 roku, ale razem tworzą tło dla historii przedwojennej Gdyni i jej wojskowego zaplecza.
Przeczytaj również: Pomorze Zachodnie na rowerze - najlepsze trasy i atrakcje
Muzeum Marynarki Wojennej w Gdyni
Jeśli zależy mi na uporządkowaniu faktów, wybieram Muzeum Marynarki Wojennej. Ekspozycja pomaga połączyć wydarzenia na Kępie z historią polskiej floty, obroną Gdyni i walkami na Bałtyku. Można też zobaczyć okręty muzealne, w tym ORP „Błyskawica” oraz ORP „Sokół”, choć ich zwiedzanie warto potraktować jako uzupełnienie, a nie zamiennik spaceru po miejscach pamięci.
W 2026 roku muzeum jest zasadniczo dostępne od wtorku do niedzieli w godzinach 10.00-18.00, a piątki są dniami bezpłatnego wstępu do muzeum. Okręt ORP „Sokół” kosztuje według podanego cennika 20 zł za bilet normalny i 15 zł za ulgowy. Godziny ekspozycji oraz dostępność poszczególnych jednostek mogą się zmieniać, dlatego przed wyjazdem sprawdzam aktualne informacje.
Jak zaplanować historyczny spacer
Najwygodniej podzielić zwiedzanie na dwa bloki. Pierwszy obejmuje Babie Doły i Oksywie, czyli miejsca położone najbliżej dawnego obszaru walk. Drugi warto poświęcić Redłowu i Muzeum Marynarki Wojennej, gdzie łatwiej uzupełnić obraz wydarzeń o szerszy kontekst.
- Na pierwszy spacer wybierz Babie Doły i rejon pomnika obrońców.
- Na spokojne zwiedzanie przeznacz co najmniej 2-3 godziny, zwłaszcza jeśli chcesz zatrzymać się przy miejscach pamięci.
- Załóż wygodne obuwie, ponieważ część trasy prowadzi przez leśne i nierówne fragmenty.
- Nie traktuj każdej pozostałości terenowej jako pewnego śladu wojny. Bez opisu lub potwierdzenia łatwo pomylić naturalne zagłębienie z dawnym stanowiskiem.
- Połącz spacer z muzeum, jeśli zwiedzasz z dziećmi albo chcesz lepiej zrozumieć wojskowe realia kampanii 1939 roku.
Dobrym rozwiązaniem jest przygotowanie krótkiej mapy z trzema punktami: pomnikiem w Babich Dołach, Oksywiem oraz cmentarzem w Redłowie. Nie planowałbym natomiast jednej bardzo długiej trasy pieszej obejmującej całą Gdynię, bo odległości i ruchliwe ulice odbierają spacerowi historyczny charakter. Lepiej przejechać między dzielnicami i przeznaczyć więcej czasu na refleksję w każdym miejscu.
Trzeba też pamiętać, że Kępa Oksywska jest żywą częścią miasta. Są tu osiedla, drogi, tereny wojskowe i miejsca codziennego życia mieszkańców. Zwiedzanie wymaga dyskrecji, szczególnie na cmentarzach i w pobliżu obiektów, których nie wolno fotografować.
Co zostaje po tej historii
Obrona Kępy Oksywskiej nie jest opowieścią o zwycięstwie militarnym. Jest świadectwem długiego oporu prowadzonego w bardzo trudnych warunkach, bez wystarczających umocnień i bez realnej perspektywy odsieczy. Dla mnie najważniejszy pozostaje fakt, że obrońcy przez wiele dni wiązali znaczne siły przeciwnika, a pamięć o nich jest nadal obecna w gdyńskiej przestrzeni.
Jeśli planujesz odwiedzić północną Polskę, połączenie plaży, portu i muzeów z krótkim spacerem śladami września 1939 roku daje znacznie pełniejszy obraz Gdyni. Wystarczy kilka dobrze wybranych punktów, wygodne buty i chwila skupienia, aby zwykła wycieczka zamieniła się w spotkanie z historią miejsca, które przez dziewiętnaście dni było jednym z ostatnich bastionów polskiej obrony wybrzeża.
